Przede wszystkim nowelizacja wprowadziła dwie całkowicie nowe przesłanki stwierdzenia niegodności dziedziczenia. Do dotychczasowego katalogu spadkobierców, którzy mogą zostać uznani za niegodnych dziedziczenia dodano spadkobierców którzy uporczywie uchylali się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową oraz spadkobierców, którzy uporczywie uchylali się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka. W związku z powyższym rodzic, który na przykład uporczywie uchylał się od obowiązku alimentacji w stosunku do własnych dzieci, bądź odwrotnie – dzieci nie wykonujące swoich obowiązków w stosunku do rodziców, będą mogli podlegać uznaniu za niegodnego spadkobrania. W dalszym ciągu uznania za niegodnego dziedziczenia może żądać każdy kto ma w tym interes, nie uległ zmianie także przepis mówiący, że nie można spadkobiercy uznać niegodnym, gdy spadkodawca mu przebaczył, przy czym w dalszym ciągu jeżeli spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w dalszym ciągu wynosi 6 miesięcy od dnia w którym spadkobierca dowiedział się o powołaniu do spadku, jednak w ramach nowelizacji ustawodawca wprost wskazał, że do zachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wystarczy przed jego upływem złożyć do sądu odpowiedni wniosek. Istotnym jest także dodanie zapisu, mówiącego o tym, że jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie. W praktyce oznacza to całkowitą zmianę dotychczasowej procedury w przypadku odrzucenia spadku przez osoby powołane do opieki na przykład nad osobą małoletnią lub ubezwłasnowolnioną. Podkreślić należy, iż po wszczęciu postępowania spadkowego, zmianie uległa także właściwość sądu w tym zakresie, albowiem w sprawach dotyczących przyjęcia lub odrzucenia spadku nie będzie to już jak dotychczas sąd rodzinny i nieletnich, ale sąd spadku. Takie rozwiązanie ma znacznie przyspieszyć rozstrzygnięcie i ograniczyć ilość sądów zaangażowanych w postępowanie spadkowe.

Zmianą mającą bardzo istotny wpływ na przyspieszenie postępowań spadkowych jest także w przyjęcie rozwiązania, na mocy którego rodzice mogą składać oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dzieci, bez konieczności uzyskiwania zgody sądu  opiekuńczego, pod warunkiem że dziecko zostało powołane do spadku na skutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez innego rodzica. Oczywiście jak wynika z powyższego, jest to rozwiązanie które można zastosować w przypadku zgodnego stanowiska rodziców w tym zakresie – w przypadku sporu w dalszym ciągu wymagane jest uzyskanie wskazanego powyżej zezwolenia sądu.

Nowelizacja skorygowała też spadkobierców uprawnionych do spadkobrania w tzw. trzecim kręgu, bowiem dotychczasowe rozwiązanie  przewidywało dopuszczenie do dziedziczenia dalszych zstępnych w przypadku dziedziczenia przez dziadków. Obecnie krąg ten ograniczono do ich dzieci i wnuków. W praktyce oznacza to, że po nowelizacji w trzecim kręgu powołani do dziedziczenia będą: dziadkowie, a w ich braku dzieci dziadków (ciotki, wujowie, stryjowie spadkodawcy) oraz ich dzieci czyli cioteczni i stryjeczni kuzyni spadkodawcy i na tych osobach katalog uprawnionych do dziedziczenia się zmyka. Rozwiązanie takie ma pozwolić na uniknięcie poszukiwania dalekich kuzynów, które często prowadziło do przedłużania się spraw.

Warto również zwrócić uwagę, iż po 15 listopada 2023 roku Sąd nie jest już zobowiązany do ustalania z urzędu pełnego kręgu spadkobierców. Sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i jako spadkobiercy ustawowi zgodnie z kolejnością dziedziczenia. Obecnie Sąd ma obowiązek wezwania na rozprawę jedynie małżonka, zstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, ewentualnie rodziców i rodzeństwo. I chociaż krąg spadkobierców ustawowych może znacznie wykraczać poza wskazaną powyżej grupę, Sąd wezwie ich jedynie o ile będą oni sądowi znani. W praktyce oznacza to, że na przykład poszukiwanie dalszych spadkobierców, choćby w osobie dziadków, bądź wskazanych powyżej ich zstępnych lub wnuków nie jest obowiązkiem Sądu o ile nie zostaną oni wskazani przez wnioskodawcę, bądź innego obligatoryjnego uczestnika, udział takich osób w postępowaniu będzie możliwy wyłącznie z ich inicjatywy.

Ostatecznie rozwiązanie to w sumie nie jest złe, jednak posiada mankamenty, które warto poznać zanim zdecydujemy się na złożenie wniosku.

Do Funduszu Kompensacyjnego możemy zwrócić się w przypadku zakażeń związanych z pobytami w placówkach leczniczych, uszkodzeń ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci pacjenta, którego można było uniknąć w przypadku działania zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, albo zastosowania innej dostępnej metody diagnostycznej. I tutaj zwrócić należy uwagę, iż prawdopodobieństwo to musi być wysokie oraz że nie mamy do czynienia z sytuacją, w której ryzyko było pacjentowi uprzednio znane, a pacjent wyraził na nie zgodę.  Warto też podkreślić, że zdarzenia za które mają być wypłacane rekompensaty mogą polegać nie tylko na działaniu, ale także zaniechaniu udzielenia świadczenia.

Fundusz zajmuje się wyłącznie przypadkami kiedy świadczenia były udzielane w ramach usług finansowanych ze środków publicznych.

Wniosek może być złożony w terminie roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o zakażeniu biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta. Termin ten nie może być jednak dłuższy niż 3 lata od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie skutkujące szkodą lub śmiercią pacjenta.

Wysokość świadczenia z tytułu jednego zdarzenia wynosi od 2000 do 200 000, a w przypadku śmierci pacjenta od 20 000 do 100 000 dla każdego krewnego pierwszego stopnia, małżonka (niepozostającego w separacji), osobie przysposobionej, a także osobie pozostającej z pacjentem we wspólnym pożyciu.

A teraz najistotniejsza kwestia, czyli w jaki sposób będzie ustalana wysokość świadczenia: na razie nie wiadomo, gdyż w tej sprawie Minister właściwy do spraw zdrowia, powinien wydać odpowiednie rozporządzenie. Na dzień publikacji niniejszego tekstu jednak rozporządzenia brak. Ustawa powołuje się na charakter następstw zdrowotnych oraz stopień dolegliwości wynikający ze zdarzenia, uciążliwości leczenia, uszczerbku na zdrowiu oraz pogorszeniu jakości życia, zaś w przypadku śmierci pacjenta pokrewieństwo, pozostawanie w związku małżeńskim, wiek osoby której uprawnienie przysługuje i wiek zmarłego pacjenta. Kryteria te jednak są wyjątkowo płynne, co prowadzi do uznaniowości procesu przyznawania rekompensaty i dużej swobody Zespołowi do spraw Świadczeń z Funduszu. W skład tego organu wchodzi 20 osób, z czego co najmniej 15 jest lekarzami bądź ma inne wykształcenie medyczne, nie niższe jednak niż tytuł magistra. Osoby te muszą legitymować się także co najmniej 5 letnim wykonywaniem zawodu medycznego, lub posiadaniem stopnia naukowego doktora. Zespół ten, działając w składzie nie więcej niż 3 członków wydaje w terminie 2 miesięcy opinię w przedmiocie zdarzenia i jego skutków. Liczba osób wchodzących w skład zespołu w żaden sposób nie gwarantuje reprezentacji wszystkich specjalizacji medycznych, więc może się okazać, że w przyszłości pojawią się zarzuty, że opiniowanie będzie oparte jest na ocenie członków zespołu nie posiadających odpowiedniego doświadczenia, bądź wręcz niezbędnej wiedzy.

Co ciekawe opinia zespołu jest jednym z bardzo niewielu dowodów w tym postępowaniu. Do wniosku bowiem składa się kopię dokumentacji medycznej oraz innych dokumentów potwierdzających opisany stan faktyczny. Możliwe jest także wskazanie szczegółowej informacji o braku takich dokumentów, co wydaje się być słusznym rozwiązaniem na przykład w razie zaginięcia dokumentacji w całości, lub w części. Co to jednak oznacza w praktyce? Ustawa nie przewiduje wezwania pacjenta przed Zespół opiniujący. Nie przewiduje się także w toku tego postępowania przesłuchania pacjenta w charakterze strony, bądź jego badania przez niezależnych specjalistów, co prawda to rzecznik ma prawo wezwać wnioskodawcę do udzielenia informacji, złożenia wyjaśnień lub przedstawienia dokumentacji, jednakże pacjent pozbawiony został prawa do wniosku o jego wysłuchanie. W zasadzie pacjent ma jedynie złożyć wniosek, zapłacić 300 złotych i oczekiwać na decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania rekompensaty.

W jaki sposób ma być kształtowana jej wysokość? Nie wiadomo.

Rzecznik wydaje decyzję, wyłącznie w oparciu o opinię zespołu opiniującego, teoretycznie w terminie 3 miesięcy, chociaż ustawa przewiduje wstrzymanie biegu tego terminu oraz nie przewiduje sankcji za jego niedotrzymanie, a pacjent może się od decyzji odwołać.

I pacjent odwołując się trafia do Komisji Odwoławczej. Tym razem składającej się z przedstawicieli: Ministra zdrowia, Ministra sprawiedliwości, Rzecznika praw pacjenta, Prezesa NFZ, Naczelnej Rady Lekarskiej, Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych, a także dwóch członków wskazanych przez organizacje pacjentów, przy czym osoby te muszą posiadać co najmniej tytuł magistra nauk medycznych lub nauk prawnych. Z tym jednak zastrzeżeniem, że nie ma przepisu który zakreślałby termin do rozpoznania odwołania. Organizacją pracy Komisji Odwoławczej zajmuje się Rzecznik Praw Pacjenta.

Do tego momentu wszystko wydaje się korzystne, jednakże jeżeli baczniej przyglądamy się przepisom, okazuje się, ze nie wszystko jest takie korzystne.

Rzecznik Praw Pacjenta, w spocie informującym o powstaniu Funduszu wskazuje, że jest to postępowanie „bez prawników”, chociaż naszym zdaniem przed złożeniem wniosku warto z prawnikiem porozmawiać o swoich roszczeniach, oczekiwaniach i możliwościach.

Aby uzyskać świadczenie z Funduszu należy złożyć oświadczenie, że w sprawie objętej wnioskiem nie toczy się lub nie zostało prawomocnie zakończone postępowanie cywilne w sprawi o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie, a także oświadczenie że wnioskodawca nie uzyskał odszkodowania renty lub zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej za szkodę, w tym z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, a także że sąd nie orzekł na rzecz wnioskodawcy obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Orzeczenie jakiegokolwiek odszkodowania, zadośćuczynienia, renty, rekompensaty w ramach uprzednich postępowań sądowych lub dobrowolne wypłaty od sprawcy (w tym również od jego ubezpieczycieli), wykluczają możliwość uzyskania świadczenia z Funduszu – postępowanie w przedmiocie wniosku umarza się także w przypadku, gdy przed sądem toczy się postępowanie w tym przedmiocie. W zasadzie można sobie wyobrazić, że niektóre osoby skuszone chęcią uzyskania szybkiej rekompensaty cofną w takiej sytuacji powództwo i skorzystają z możliwości uzyskania rekompensaty z Funduszu, czy jednak będzie to rozwiązanie dla nich korzystne? Na ten moment można powiedzieć, że raczej nie. Co w sytuacjach gdy toczy się postępowanie karne, ale jego wynik jeszcze nie jest znany? Przecież Sąd karny nie ma obowiązku orzekania o kwotach renty, odszkodowania, czy zadośćuczynienia, nie można jednak stwierdzić, że nie posiada w tym zakresie żadnej inicjatywy. Co więcej, złożenie oświadczenia o przyjęciu świadczenia kompensacyjnego jest równoznaczne ze zrzeczeniem się przez wnioskodawcę wszelkich roszczeń o odszkodowanie, rentę oraz zadośćuczynienie pieniężne, mogących wynikać ze zdarzenia medycznego w zakresie szkód, które ujawniły się w okresie do dnia złożenia wniosku.

W konsekwencji powyższego, może się okazać, że wiele osób podejmie decyzje o przyjęciu nieadekwatnej rekompensaty, nie wiedząc nawet choćby w przybliżeniu  jakiego rzędu kwoty uzyskać mogłaby w postępowaniu sądowym, zwłaszcza że sądy stoją coraz częściej na stanowisku, że odpowiedzialność lekarza za popełnione błędy, nie jest zwykłą odpowiedzialnością i wymaga szczególnie ostrych kryteriów, jeżeli chodzi o ocenę stopnia staranności. Pamiętać również należy, iż ustawa przewiduje jedynie jednorazowe wypłaty, nie przewiduje dochodzenia renty, która jest świadczeniem okresowym i służy wyrównaniu zwiększonych potrzeb osoby pokrzywdzonej, przy czym zrzeczenie się w tym zakresie roszczenia całkowicie przekreśli możliwość dochodzenia tego świadczenia uzupełniająco na drodze postępowania sądowego.

Możliwe jest też, że pokrzywdzony stwierdzając że kwota przyznana przez Rzecznika jest zbyt niska, odmówi złożenia oświadczenia o przyjęciu rekompensaty. Wówczas z powrotem trafiamy na drogę postępowania przed sądem.

Wydaje się, że sam pomysł na stworzenie takiego funduszu może znacznie poprawić sytuację osób pokrzywdzonych, o ile nie podzieli on losu dotychczasowych Wojewódzkich Komisji ds. Orzekania o zdarzeniach medycznych, które nie spełniały swojej funkcji, jednak na ten moment zastosowane rozwiązania wymagają doprecyzowania, uściślenia i wypracowania procedury umożliwiającej sprawne i jednoznaczne orzekanie w tych niezwykle istotnych sprawach pacjentów.

Warto w tym miejscu postawić pytanie, kto ma prawo jaki zabieg wykonać, czy inne osoby, nie wykonujące zawodu lekarza, bądź wykonujące inne zawody medyczne, czy też całkowicie pozostające poza sferą zawodów medycznych mogą legalnie wykonywać zabiegi z zakresu medycyny estetycznej? I co w sytuacji, kiedy coś pójdzie niezgodnie z planem.

Pomimo sporej ilości oferowanych na rynku usług z tego zakresu, medycyna estetyczna jako specjalizacja lekarska w sensie formalnym nie istnieje. W spisie specjalizacji lekarskich w Polsce umieszczona została chirurgia plastyczna, ale ta – jak to chirurgia – zajmuje się głęboką ingerencją w nasze ciało.  Tak, to prawda że chirurgia plastyczna może być rekonstrukcyjna lub estetyczna, ale to jednak nie to samo co medycyna estetyczna. Medycyna estetyczna nie stanowi takiego samego poziomu ingerencji w tkanki pacjenta, jak chirurgia plastyczna, procedury te bowiem sprowadzają się do wprowadzenia pod skórę substancji mających jedynie na celu poprawę wyglądu pacjenta. Niemniej jednak, zgodnie z przepisami uprawnienie do wykonania takiej procedury, zgodnie z ostatnimi regulacjami posiadają jedynie osoby legitymujące się prawem wykonywania zawodu lekarza. Zgodnie bowiem z Rozporządzeniem Ministra Zdrowa z dnia 13 czerwca 2023 roku, w sprawie umiejętności zawodowych lekarzy i lekarzy dentystów, kwalifikacje lekarza medycyny estetyczno – naprawczej wymagają certyfikacji, co oznacza w praktyce, że zabiegi te mogą być wykonywane przez każdego lekarza i lekarza dentystę posiadającego prawo wykonywania zawodu, po uzyskaniu odpowiedniego certyfikatu umiejętności zawodowej. W dalszym ciągu nie uregulowano jednak listy procedur mieszczących się w pojęciu zabiegu medycyny estetycznej, co jak twierdzą niektórzy komentatorzy nie pozwala na jednolitą i jednoznaczną interpretację, które procedury mogą być wykonywane w ramach powyższych uprawnień, można jednak przyjąć, iż wszelkie procedury związane z jakąkolwiek ingerencją związaną z przerwaniem integralności tkanek, mające na celu uzyskanie efektu estetyczno – naprawczego winno być uznane, za zarezerwowane dla zawodu lekarza.

Z Rozporządzenia Ministra wysnuć można także dwa kolejne wnioski: zabiegów tego rodzaju samodzielnie nie mogą wykonywać kosmetolodzy – nie są oni lekarzami w rozumieniu ustawy, ich wykształcenie obejmuje co prawda naukę o zdrowiu człowieka, jednakże zawód ten nie jest zawodem medycznym, nie jest bowiem w trakcie kształcenia przygotowywany do udzielania świadczeń opieki zdrowotnej, jak choćby pielęgniarki, „…zaś ich zabiegi winny być bezinwazyjne i związane ściśle z estetyką i pielęgnacją” (powyższe wynika między innymi z odpowiedzi Ministra Zdrowia z dnia 14 sierpnia 2020 roku na petycję Stowarzyszenia Krajowej Izby Kosmetologii, oraz Stowarzyszenia na rzecz rozwoju kosmetologii „Przyjazna kosmetyka” w sprawie uregulowania zawodu kosmetologa).

Drugim zaś wnioskiem jest fakt, że wbrew często wyrażanym w przestrzeni publicznej poglądom, uprawnień do wykonywania takich procedur nie posiadają również pielęgniarki i położne. Pomimo, że pielęgniarki i położne niewątpliwie wykonują zawód medyczny, do wykonywania zawodu muszą posiadać odpowiednie przygotowanie edukacyjne, jednakże ich działania mają wspierający charakter, zaś główne decyzje co do stosowanych u pacjentów procedur w dalszym ciągu pozostawione są do wyłącznej kompetencji lekarzy. Co więcej, 18 stycznia 2018 roku Minister Zdrowia wydał rozporządzenie dotyczące wykazu substancji czynnych zawartych w lekach, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych ordynowanych przez pielęgniarki i położne oraz wykazu badań diagnostycznych, na które mają prawo wystawiać skierowania pielęgniarki i położne i w dokumencie tym nie sposób dopatrzeć się uprawnienia do podawania substancji stosowanych w medycynie estetycznej. Nie kwestionując wiedzy i kwalifikacji pielęgniarek i położnych, uznać więc należy, iż w obecnym stanie prawnym samodzielnie nie mogą one działać w tym zakresie, choć w wypadku działania pod okiem i na polecenie lekarza, ocena możliwości działania pielęgniarki może już kształtować się zupełnie odmiennie.

Zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza i lekarza dentysty zawód lekarza powołany jest w celu badania stanu zdrowia rozpoznawania chorób, zapobiegania, leczenia i rehabilitacji chorych, udzielania porad lekarskich. Cel ten jednak nie wyklucza działania w innym zakresie, uzasadnionego stanem wiedzy medycznej oraz potrzebami pacjentów. Jeśli bowiem nasz wygląd ma wpływ na samopoczucie i funkcjonowanie społeczne, nie istnieje żaden racjonalny argument ograniczający lekarzy w działaniu, przy czym trzeba to podkreślić jeszcze raz – lekarzy.

Odpowiedzialność odszkodowawcza lekarzy oceniana jest przez pryzmat wyjątkowej wiedzy oraz szczególnej dbałości w wykonywaniu zawodu. Staranność lekarzy, ich zaniechania są przez Sądy oceniane bardzo krytycznie i w tym kontekście, odpowiedzialność tę uznać należy za szczególną, w stosunku do innych profesji. Nad wykonywaniem zawodu czuwa także Izba Lekarska, a także Rzecznik Praw Pacjenta. Lekarze mogą być pociągnięci także do odpowiedzialności karnej. W praktyce istnieje wiele dróg i środków, którymi pacjent może dochodzić swoich praw, a lista instytucji mających obowiązek wspierania osób pokrzywdzonych błędami medycznymi rośnie każdego dnia.

Lekarze mają ustawowy obowiązek posiadania polisy OC i w przypadku, gdy pacjent zwraca się do lekarza z zapytaniem o numer polisy oraz nazwę towarzystwa ubezpieczeniowego, powinien taką informację otrzymać. W praktyce oznacza to, że jeżeli zabieg będzie wykonywany przez lekarza możemy czuć się bezpieczni, nie tylko ze względu na jego umiejętności i wiedzę merytoryczną, ale także ze względu na fakt, że za każdym lekarzem winien stać ubezpieczyciel, który przyjmie na siebie odpowiedzialność za ewentualne błędy, zaniedbania, niedociągnięcia, czy jakiekolwiek inne wadliwe w sensie merytorycznym lub technicznym zachowania lekarza.

W przypadku osób nie posiadających prawa do wykonywania zawodu lekarza, pociągnięcie ich do odpowiedzialności finansowej może być w zasadzie całkowicie niemożliwe, pielęgniarki co prawda obejmowane są ubezpieczeniem, jednakże w przypadku przekroczenia przez nie uprawnień, ubezpieczyciel nie ma obowiązku przyjmowania z tego tytułu odpowiedzialności. Kosmetolodzy i kosmetyczki obowiązku ubezpieczenia swojej działalności nie mają w ogóle, zaś ich działalność zawodowa nie jest regulowana przez jakikolwiek samorząd zawodowy, przy czym zauważyć należy iż dokonywanie zagęszczenia regulacji w tym zakresie nie jest w żaden sposób uzasadnione. Istotnym jest natomiast prowadzenie odpowiedniej kampanii informacyjnej i uświadamiającej potencjalnych pacjentów, jakie kompetencje przysługują poszczególnym zawodom i jakiego rodzaju czynności mogą być przez ich przedstawicieli wykonywane.

Pamiętać należy również, iż wykonywanie zabiegów medycznych bez wymaganych uprawnień zagrożone jest karą pozbawienia wolności do jednego roku.